Teknoloji

Bir Dönem Hepimizin Aklına ‘Fıstıkçı Şahap’ ile Kodlanmış Türkçedeki Ses Olayları Konusunu Örnekleri ile Anlatıyoruz

Türkçenin zengin ve çeşitli dil yapısını anlamak için temel anahtarlardan biri olan ses olaylarının birden fazla olması ise öğrencilerin zorlanmasına neden olabiliyor. Eğer bu zamana kadar tam olarak anlamadıysanız veya hâlâ karıştırıyorsanız verdiğimiz ses olayları örnekleri ve konu anlatımı ile kısa sürede konuyu kavrayacaksınız.

“Türkçedeki ses olayları nelerdir?” diye araştıran, öğrenmek isteyen varsa sizi böyle alalım. Ders başlıyor.

Türkçedeki ses olayları nelerdir?

  • Ünlü daralması
  • Ünlü düşmesi 
  • Ünsüz düşmesi
  • Ünsüz türemesi
  • Ünlü türemesi
  • Ünsüz yumuşaması
  • Ünsüz uyumu (ünsüz benzeşmesi, ünsüz Sertleşmesi)
  • Kaynaştırma harfleri

Ünlü daralması ve örnekleri: 

a, e ile biten fiillerin şimdiki zaman çekimindeki yazımında a ünlüsü ı; e ünlüsü i, ü olur.

  • başlıyor / başla-yor
  • bekliyor / bekle-yor
  • oynuyor / oyna-yor
  • doymuyor / doyma-yor
  • izliyor / izle-yor
  • diyor / de-yor
  • gelmiyor / gelme-yor
  • gözlüyor / gözle-yor

a, e ile biten ve birden çok heceli fiillerin ünlüyle başlayan ek alması durumunda a, e ünlülerinde daralma görülür. Ancak bunlar söyleyişte geçerli olup yazıya geçmez.

  • başlayan
  • yaşayacak
  • atlayarak
  • saklayalı
  • atmayalım
  • gelmeyen
  • izlemeyecek
  • gitmeyerek
  • gizleyeli
  • besleyelim

Ancak “demek” ve “yemek” fiillerinin söyleyişindeki i ünlüsü yazıya da geçer.

  • diyen
  • diyerek
  • diyecek
  • diyelim
  • diye
  • yiyen
  • yi­yerek
  • yiyecek
  • yiyelim
  • yiye
  • yiyince
  • yiyip

Ünlü düşmesi ve örnekleri: 

Ünlü düşmesi, Türk dilinde önemli bir yerdedir. Sözlüğe baktığımızda ön, orta ve son seste bazı ünlülerin düştüğünü görebilirsiniz.Ünlü düşmesini farklı gruplarda incelersek daha doğru olacak.

İki heceli bazı kelimelerin ünlü ile başlayan ek alması, ikinci hecelerdeki dar ünlülerin (ı, i, u, ü) düşmesine neden olur.

  • ağız / ağzı
  • alın / alnı
  • bağır / bağrım
  • beniz / benzi
  • beyin / beynimiz
  • boyun / boynu
  • böğür / böğrüm
  • burun / burnu
  • fikir / fikrimiz
  • geniz / genzi
  • göğüs / göğsün
  • gönül / gönlünüz
  • karın / karnı
  • oğul / oğlu
  • omuz / omzu
  • çevir- / çevril-
  • devir- / devril-

Yukarıdaki gibi orta hecedeki dar ünlü düşümüne dahil kelimelerle ikilemeler yapılırsa dar ünlü düşmez.

  • ağız ağıza
  • burun buruna
  • koyun koyuna (yatmak)
  • omuz omuza
  • devirden devire
  • nesilden nesile
  • oğuldan oğula

İçeri, şura, yukarı gibi sözler de ek aldıklarında sondaki ünlü düşmez.

  • içerde değil içeride
  • dışardan değil dışarıdan
  • ilerde değil ileride
  • şurda değil şurada
  • burda değil burada
  • orda değil orada
  • yukarda değil yukarıda
  • aşağda değil aşağıda

Bazı birleşik kelimelerde de ünlü düşmesi görülür.

  • kahve+altı / kahvaltı
  • kayın+ana / kaynana
  • şükür etmek / şükretmek
  • kayıp etmek / kaybetmek
  • güllü aş / güllaç
  • ne asıl / nasıl

Bazı kelimeler yapım eki aldığında ünlü düşmesi olur.

  • oyun-a / oyna
  • ileri-le / ilerle

“ile” bağlacı / edatı, bağlandığı cümlede ünlü düşmesine neden olabilir.

  • sevgisi ile / sevgisiyle
  • kedisi ile / kedisiyle
  • kalem ile / kalemle

Ünsüz düşmesi ve örnekleri: 

Ünsüz düşmesi, söyleyiş güçlüğü veya zayıf sesler (g, h, n, l, r, y, z) nedeniyle ünsüz harfin düşmesidir. Sözü kestirmeden ifade etmek ve kolaya kaçmak için de bazı kelimelerde ünsüz düşmesi olur.

  • çabuk-cak / çabucak
  • sıcak-cık / sıcacık
  • minik-cik / minicik
  • ufak-cık / ufacık
  • büyük-cek / büyücek
  • bir daha/ bi daha
  • geliyor / geliyor
  • ast teğmen / asteğmen

Ünsüz türemesi ve örnekleri: 

Bazı kelimeler Arapçadan dilimize girdi ve özgün biçimlerinde aslında sonunda ikiz ünsüz bulunuyordu. Türkçede ise bu kelimeler tek ünsüzle kullanılır. Ancak bu kelimelere ünlüyle başlayan ek ya da yardımcı eylem gelirse özgün biçimlerine geri dönerler ve ikiz ünsüzle telaffuz edilir.

  • hak / hakkı
  • his / hissi
  • ret / reddi
  • şer / şerri
  • tıp / tıbbı
  • zam / zammı
  • zan / zannı
  • af / affetmek, affediliş
  • his / hissetmek
  • zan / zannetmek

Ünlü türemesi ve örnekleri: 

Türkçedeki özellikle yabancı kelimelerin başına veya ortasına bazı ünlüler gelir. Ünlü türemesinin sebebi, ses dizimine uymayan yapıların giderilmesidir.

  • bir-cik / biricik
  • genç-cik / gencecik
  • dar-cık / daracık
  • az-cık / azıcık
  • sapsağlam / sapasağlam
  • güpgündüz / güpegündüz
  • düpdüz / düpedüz

Ünsüz yumuşaması ve örnekleri: 

Çok heceli kelimeler ünlüyle başlayan ek aldıklarında sondaki p, ç, t, k ünsüz harfleri yumuşar ve b, c, d, ğ’ye dönüşür.

  • kelep / kelebi
  • ağaç / ağacı
  • kazanç / kazancı
  • geçit / geçidi
  • kanat / kanadı
  • başak / başağı
  • bıçak / bıçağı
  • dolap / dolabı
  • burç / burcu
  • kilit / kilide

Birden fazla hece olmasına rağmen sonundaki ünsüzleri yumuşamayan bazı kelimeler de var.

  • anıt / anıtı
  • bulut / bulutu
  • kanıt / kanıtı
  • ölçüt / ölçütü

Eğer tek heceli kelimelerin sonunda p, ç, t, k ünsüzleri bulunuyorsa da iki ünlü arasındaki bu harfler korunur.

  • ak / akı
  • ek / eki
  • göç / göçü
  • kaç / kaçıncı
  • saç / saçı
  • suç / suçu

Tek heceli olsa bile sonundaki ünsüzü yumuşayan kelimeler de var.

  • but / budu
  • gök / göğü
  • dip / dibi
  • kurt / kurdu
  • yurt / yurdu

Bazı alıntı kelimelerde yumuşama olmaz.

  • ahlak / ahlaka
  • cumhuriyet / cumhuriyete
  • evrak /evraka
  • hukuk / hukuku
  • sepet / sepeti
  • tank / tankı

Özel isimleri yazarken sert ünsüz ile bitip ünlü ile başlayan bir ek aldığında yumuşama kuralına uyulmaz.

  • Faruk’u
  • Uşak’a

Ünsüz uyumu (ünsüz benzeşmesi, ünsüz sertleşmesi) ve örnekleri: 

“Fıstıkçı şahap” kuralı dersek sanırım ne demek istediğimizi anlayacaksınız. Türkçede sert ünsüzle yani p, ç, t, k, f, s, ş, h harfleri ile biten kelimeler sert ünsüzle başlayan ekler alır. C, d, g harfleri ç, t, k’ye dönüşür ve sertleşir. Hac, şad, yâd gibi bazı kelimeler ise bu örnek dışında kalır.

  • kitap / kitabı
  • cilt / cildi
  • sebep / sebebi
  • metot / metodu
  • ahenk / ahengi
  • renk / rengi

Kaynaştırma harfleri ve örnekleri: 

Türkçe kelimelerde iki ünlü yan yana bulunmaz. Bunun için de ya ünlülerden biri düşer ya da araya kaynaştırma ünsüzü gelir. Türkçede aslında kaynaştırma ünsüzü “y” olsa da s, n, ş harfleri de bu görev için kullanılır.

  • kapı(y)a
  • tahta(y)ı
  • elbise(y)e
  • boya(y)acak
  • besle(y)ecek
  • gözle(y)en
  • ağla(y)ınca
  • oku(y)uş
  • dinle(y)iş
  • baba(y)ım
  • özle(y)ip
  • çanta(s)ı
  • anne(s)i
  • evdeki(n)i
  • o(n)suz
  • amca(s)ı(n)ın
  • yedi(ş)er

Tüm bunlar kafanızı karıştırıyor gibi dursa da aslında bol bol kullanarak ve bu esnada kontrol ederek konulara hakim olmak mümkün. Düzgün yazı yazmak isteyenler sözlükten faydalanabileceği gibi özellikle öğrenciler sık sık test çözerek ve tekrar yaparak da konuyu pekiştirebilir.

Türkçedeki ses olayları konu anlatımı içeriğimizi okuyana kadar bilmediğiniz bir örnek var mıydı? Yorumlara bekliyoruz.

Kaynaklar: TDK, TDK 1

Türkçe ile ilgili dikkatinizi çekebilecek diğer içeriklerimiz:

bergamaajans.com.tr

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

-
Başa dön tuşu
escort
istanbul escort
istanbul escort
istanbul escort
istanbul escort
istanbul escort
adalar escort
arnavutköy escort
ataşehir escort
avcılar escort
bağcılar escort
bahçelievler escort
bakırköy escort
başakşehir escort
bayrampaşa escort
beşiktaş escort
beykoz escort
beylikdüzü escort
beyoğlu escort
büyükçekmece escort
çatalca escort
çekmeköy escort
esenler escort
esenyurt escort
eyüp escort
fatih escort
gaziosmanpaşa escort
güngören escort
kadıköy escort
kağıthane escort
kartal escort
küçükçekmece escort
maltepe escort
pendik escort
sancaktepe escort
sarıyer escort
şile escort
silivri escort
şişli escort
sultanbeyli escort
sultangazi escort
tuzla escort
ümraniye escort
üsküdar escort
zeytinburnu escort
istanbul escort
betturkey
jojobet
deneme bonusu veren siteler